Het stille verdriet in het Sociaal Domein

“A business has to be involving, it has to be fun and it has to exercise your creative instincts”, Richard Branson (Virgin).

Gemeentes die verantwoordelijk zijn voor de uitvoering van de Jeugdwet en de WMO zijn gebaat bij betrokkenheid, plezier en inzet van creativiteit om hun verantwoordelijke taak te kunnen dragen. Intrinsieke betrokkenheid bij het Sociaal Domein blijkt in veel gemeenten nog een te ver station, met ernstige gevolgen voor kwetsbare burgers van dien….

“Niets in de wereld is gevaarlijker dan oprechte onwetendheid of gewetensvolle domheid” (Martin Luther King, 1929-1968).

Ik kreeg het verzoek om een diagnose te stellen bij multidisciplinaire CJG-teams, omdat de onderlinge samenwerking tussen professionals zo moeizaam bleek. Wat ik aantrof in het organisatiesysteem had helaas alle kenmerken van een ‘multiproblem gezin’. Zichtbaar was een buitengewoon pijnlijk en verdrietig parallel proces, waarbij de zorg voor multiproblem gezinnen in deze gemeenten ver onder de maat is, zo constateerden de professionals zelf verdrietig en boos. Uiteraard waren de professionals zelf niet de oorzaak van het de onderlinge strubbelingen, maar hadden ze te dealen met ‘oprechte onwetendheid en gewetensvolle domheid’ van de coördinator en manager Sociaal Domein en andere sleutelfunctionarissen met liegen, draaien, weglopen en ontkennen van de ontstane situatie.

Een organisatie vitaliseren start met betrouwbaarheid, leiderschap en daadkracht gebaseerd op de realiteit. Ontkennen, ontlopen en zaken onder tafel vegen geeft echter onderstaand parallel proces met een destructieve onderstroom van woede en wantrouwen.

Kenmerken Multiprobleemgezinnen Multiprobleem CJG
Problemen zijn veelvuldig en komen op meerdere levensterreinen voor. Er lekt veel gemeenschapsgeld door energielekken wegens bureaucratie, onderling gedoe en het structureel niet oplossen van randvoorwaarden zowel facilitair, ICT, financieel en personeel. Gevolg: hoog personeelsverloop en ziekteverzuim. Een kostbare vicieuze cirkel.
Problemen zijn complex. De verschillende probleemgebieden lopen door elkaar heen en beïnvloeden elkaar. Bij gemeentesecretarissen & -ambtenaren, CJG-coördinator en directie/management van ketenpartners ontbreekt het aan inzicht, overzicht, eenheid en eenheidsbewustzijn, waardoor samenwerking niet van de grond komt en er onderhuidse (on-)machtsconflicten spelen.
Gezinnen leven jarenlang in een cyclus van oplopende spanningen, ontladingen en verzoeningen. De spanningen in de multidisciplinaire teams zijn al jaren hoog. Het gaat gepaard met roddel, huilen, verzuim, schreeuwen, buitensluiten, elkaar tegenwerken. Beloftes leiden tot tijdelijke verzoeningen en hoop, maar verzanden weer in spanningen en oplopend cynisme. Ook bestaan er onderhuidse spanningen tussen de ketenpartners onderling én tussen gemeente en ketenpartners. Het lopende zorg-inkoop-traject zorgt er voor dat ketenpartners het eigen belang vóór laten op het gemeenschappelijke belang: de zorg voor kwetsbare gezinnen.
Gezinsleden zijn sterk en negatief met elkaar verbonden. Ze kunnen niet met en niet zonder elkaar. De spanningen tussen front- en backoffice zijn hoog, maar men beseft ook dat ze tot elkaar veroordeeld zijn. Ze hebben elkaar dagelijks nodig om hun werk te doen en die wens leeft bij beide ‘kampen’ sterk. Onderling opgelopen animositeit zorgt ervoor dat dossiers onnodig lang blijven liggen. Ook bestaat er spanning tussen beleid en uitvoering binnen de gemeenten. De uitvoering wordt neergelegd bij een incapabele CJG-coördinator in dienst van de gemeenten, zonder het nodige mandaat en invloed. De vraag is of men gaat men voor gelijk of geluk (over de rug van cliënten).
Er bestaan spanningen en conflicten tussen verschillende generaties. Het effect van drie jaar (!) werken op deze manier, komt mede voort door gebrek aan besluitvorming door eindverantwoordelijken binnen de gemeente en de zorginstellingen. De status van het Veranderteam is niet helder. Men houdt zich feitelijk niet aan de koepelovereenkomst. Belangenconflicten tussen de partners duren voort. Ook persoonlijke animositeit tussen veranderteam-leden werkt averechts voor het dienen van het gezamenlijke doel. Dat maakt het ‘Verander’-team vleugellam en nagenoeg bewegingloos.
Gezinnen vermijden of verlammen de zorg doordat ze weerstand bieden, medewerking weigeren of weinig gemotiveerd zijn. Weerstand is zichtbaar en voelbaar op allerlei niveaus: strategisch, tactisch en uitvoerend. Manager Sociaal Domein onderkent de problemen en de urgentie ervan niet. Datzelfde geldt voor sommige ‘veranderteam’-leden. Ook beleidsmedewerkers, kwartiermakers Jeugdwet/CJG geven niet thuis. Ook binnen de multidisciplinaire teams bestaat weerstand en vooral een gevoel van lamgeslagenheid en scepsis, ondanks de wens om het beste voor de cliënten te betekenen. Medewerkers van de teams functioneren veelal in een spagaat, omdat ze de belangen van hun moederorganisatie en het CJG moeten dienen.

In bovenstaand voorbeeld wordt helder dat zowel de betrokken gemeentesecretarissen, de manager Sociaal Domein, de coördinator CJG en de leden van het Veranderteam onbewust én bewust onbekwaam zijn om zorg te dragen voor de juiste randvoorwaarden waaronder de CJG-teams kunnen functioneren en zo optimaal mogelijke zorg kunnen leveren aan de kwetsbare gezinnen die zij ondersteunen en begeleiden. Deze onkunde en dit onvermogen in het Sociaal Domein staat helaas niet op zichzelf.

De “oprechte onwetendheid en gewetensvolle domheid” waarover Martin Luther King sprak, zien we in onze maatschappij veelvuldig terug en leidt tot veel geldverspilling en armoedige zorg voor kwetsbare burgers. Daar waar politici en burgers grijpen naar het argument voor meer geld voor de zorg, is mijn advies om eerst te onderzoeken of bestuurders, directeuren en andere sleutelfunctionarissen adequaat genoeg zijn. Zijn ze in staat om met inzicht en overzicht over het grotere geheel de juiste dingen goed te doen en de nodige randvoorwaarden te scheppen. Zijn ze zich bewust van het grotere geheel en hun taak daarin. Wanneer deze sleutelfunctionarissen niet kunnen of willen groeien naar een staat van bewust en onbewust bekwaam, doen raden van toezicht, bestuurders en politici er goed aan om -respectvol- afscheid te nemen van deze mensen die indirect een zware wissel trekken op de cohesie in onze maatschappij.

“De waarheid schaadt nooit een zaak die rechtvaardig is”, Mahatma Gandhi (1869-1948).